Hợp Đồng Tương Lai Là Gì? Đặc Điểm, Ví Dụ Và Cách Giao Dịch Hàng Hóa

06/02/2020 (cập nhật lần cuối: 22/09/2026)

Hợp đồng tương lai là một trong những công cụ phổ biến trên thị trường phái sinh. Thay vì mua và nắm giữ hàng hóa vật chất, người tham gia có thể tham gia vào biến động giá của nông sản, kim loại, năng lượng hoặc nguyên liệu công nghiệp thông qua các hợp đồng được chuẩn hóa và niêm yết, giao dịch tập trung.

Tuy nhiên, hợp đồng tương lai không chỉ là công cụ tìm kiếm lợi nhuận. Đây còn là phương thức giúp doanh nghiệp, nhà sản xuất và thương nhân phòng ngừa rủi ro khi giá nguyên liệu hoặc hàng hóa biến động bất lợi. Để sử dụng hiệu quả, người tham gia cần hiểu rõ cơ chế ký quỹ, thanh toán lãi lỗ hằng ngày và những rủi ro đi kèm với đòn bẩy.

Hợp đồng tương lai là gì?

Hợp đồng tương lai, tiếng Anh là Futures Contract, là thỏa thuận được chuẩn hóa về việc mua hoặc bán một tài sản cơ sở tại một thời điểm xác định trong tương lai, với mức giá được hình thành tại thời điểm giao dịch.

Khác với thỏa thuận riêng giữa hai bên, hợp đồng tương lai được niêm yết và giao dịch trên sở giao dịch tập trung. Các điều khoản quan trọng như loại tài sản, tiêu chuẩn chất lượng, quy mô hợp đồng, đơn vị yết giá, tháng đáo hạn và phương thức thanh toán đều được quy định trước.

Người tham gia không tự thay đổi những điều khoản này mà lựa chọn mã hợp đồng và kỳ hạn phù hợp với nhu cầu của mình.

Trong giao dịch hàng hóa tại Việt Nam, sản phẩm này thường được gọi theo thuật ngữ pháp lý là hợp đồng kỳ hạn tiêu chuẩn hàng hóa. Xét về cơ chế hoạt động, đây là nhóm hợp đồng tương ứng với commodity futures trên thị trường quốc tế.

Hợp đồng tương lai hàng hóa là gì?

Hợp đồng tương lai hàng hóa là hợp đồng tương lai có tài sản cơ sở thuộc các nhóm hàng hóa như:

• Nông sản: ngô, lúa mì, đậu tương, dầu đậu tương, khô đậu tương.
• Nguyên liệu công nghiệp: cà phê, đường, bông, cao su, ca cao.
• Kim loại: bạc, bạch kim, đồng, nhôm, kẽm, niken.

Giá của hợp đồng thay đổi theo cung cầu, thời tiết, mùa vụ, tồn kho, chi phí sản xuất, chính sách tiền tệ, tỷ giá, địa chính trị và nhiều yếu tố khác trên thị trường toàn cầu.

Tại Việt Nam, nhà đầu tư giao dịch hàng hóa thông qua thành viên kinh doanh của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV). Các sản phẩm được liên thông với nhiều sở giao dịch hàng hóa quốc tế theo danh mục và quy định áp dụng tại từng thời điểm.

Ví dụ thực tế:

Hãy tưởng tượng bạn là chủ một quán cà phê và dự kiến ba tháng nữa sẽ cần mua một lượng lớn cà phê nguyên liệu. Hiện giá cà phê là 50.000 đồng/kg, nhưng bạn lo ngại giá có thể tăng mạnh trong thời gian tới.

Thay vì chờ đến ba tháng sau mới mua với mức giá chưa biết trước, bạn tham gia một hợp đồng tương lai ở mức giá tương ứng 50.000 đồng/kg.

• Nếu ba tháng sau giá thị trường tăng lên 70.000 đồng/kg, phần lợi ích từ vị thế hợp đồng tương lai có thể giúp bù đắp một phần chi phí nguyên liệu tăng thêm.
• Nếu giá giảm xuống 40.000 đồng/kg, vị thế phòng ngừa có thể phát sinh khoản lỗ, nhưng đổi lại doanh nghiệp đã chủ động hơn trong việc kiểm soát rủi ro về giá.

Đây là một trong những mục đích cốt lõi của hợp đồng tương lai: giúp doanh nghiệp và người tham gia thị trường quản trị sự bất định của giá hàng hóa trong tương lai.

Hợp đồng tương lai hoạt động như thế nào?

Một giao dịch hợp đồng tương lai luôn có hai phía đối ứng:

• Vị thế mua (Long): Người tham gia kỳ vọng giá hợp đồng sẽ tăng.
• Vị thế bán (Short): Người tham gia kỳ vọng giá hợp đồng sẽ giảm.

Khi mở vị thế, nhà đầu tư không phải thanh toán toàn bộ giá trị danh nghĩa của hợp đồng mà cần duy trì một khoản ký quỹ theo quy định. Trong quá trình nắm giữ, tài khoản được ghi nhận lãi hoặc lỗ dựa trên biến động giá của hợp đồng.

Cơ chế chuẩn hóa, ký quỹ và thanh toán bù trừ

Tính chuẩn hóa

Mỗi hợp đồng được sở giao dịch quy định sẵn các thông tin quan trọng, bao gồm:

• Mã hàng hóa và mã kỳ hạn.
• Quy mô hợp đồng.
• Đơn vị yết giá và bước giá.
• Tiêu chuẩn chất lượng hàng hóa.
• Tháng đáo hạn.
• Thời gian giao dịch.
• Phương thức thanh toán hoặc giao nhận.

Nhờ tính chuẩn hóa, người mua và người bán có thể giao dịch cùng một loại hợp đồng mà không cần thương lượng lại từng điều khoản.

Ký quỹ

Ký quỹ là khoản tiền nhà đầu tư phải duy trì để bảo đảm nghĩa vụ đối với vị thế đang mở. Đây không phải là khoản trả trước để sở hữu hàng hóa và cũng không phải toàn bộ giá trị hợp đồng.

Mức ký quỹ được quy định theo từng sản phẩm và có thể thay đổi khi thị trường biến động mạnh. Nếu số dư tài khoản xuống dưới mức yêu cầu, nhà đầu tư có thể phải bổ sung tiền hoặc giảm vị thế.

Bạn có thể theo dõi mức ký quỹ giao dịch hàng hóa được Gia Cát Lợi cập nhật theo quy định hiện hành.

Thanh toán lãi lỗ hằng ngày

Các vị thế mở được xác định lại giá trị theo giá thanh toán của sở giao dịch. Khoản lãi hoặc lỗ phát sinh được ghi nhận vào tài khoản, giúp hệ thống kiểm soát nghĩa vụ của các bên trong suốt thời gian hợp đồng còn hiệu lực.

Cơ chế này là điểm khác biệt quan trọng giữa hợp đồng tương lai và các thỏa thuận mua bán kỳ hạn thông thường trên thị trường phi tập trung.

Cách tính lãi lỗ hợp đồng tương lai

Về nguyên tắc, lãi hoặc lỗ phụ thuộc vào ba yếu tố:

1. Chênh lệch giữa giá mở và giá đóng vị thế.
2. Quy mô của một hợp đồng.
3. Số lượng hợp đồng giao dịch.

Với vị thế mua: (Giá đóng vị thế − Giá mở vị thế) × Quy mô hợp đồng × Số hợp đồng

Với vị thế bán: (Giá mở vị thế − Giá đóng vị thế) × Quy mô hợp đồng × Số hợp đồng

Giả sử một hợp đồng hàng hóa có quy mô 100 đơn vị. Nhà đầu tư mua một hợp đồng ở mức giá 50 và đóng vị thế ở mức giá 53:

Lợi nhuận trước phí = (53 − 50) × 100 = 300 đơn vị tiền tệ

Nếu giá giảm từ 50 xuống 47, khoản lỗ trước phí cũng là 300 đơn vị tiền tệ.

Lợi ích của hợp đồng tương lai hàng hóa

Phòng ngừa biến động giá

Doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu và kinh doanh hàng hóa có thể sử dụng hợp đồng tương lai để giảm tác động của biến động giá đầu vào hoặc đầu ra.

Đa dạng hóa danh mục

Hàng hóa có động lực cung cầu khác với cổ phiếu hoặc trái phiếu. Việc tiếp cận nhiều nhóm như nông sản, kim loại và năng lượng giúp nhà đầu tư có thêm lựa chọn, nhưng không đồng nghĩa danh mục sẽ luôn giảm rủi ro trong mọi điều kiện thị trường.

Giao dịch hai chiều

Người tham gia có thể mở vị thế mua khi kỳ vọng giá tăng hoặc vị thế bán khi kỳ vọng giá giảm. Khả năng giao dịch hai chiều tạo ra cơ hội trong nhiều trạng thái thị trường, đồng thời đòi hỏi kỷ luật quản trị rủi ro cao hơn.

Công khai về đặc tả và giá giao dịch

Các điều khoản của hợp đồng được chuẩn hóa; giá, bước giá, thời gian giao dịch và quy định đáo hạn được công bố theo từng sản phẩm. Điều này giúp người tham gia có cơ sở rõ ràng để tính toán giá trị vị thế và rủi ro.

So sánh hợp đồng tương lai và giao dịch cổ phiếu

Hợp đồng tương lai và cổ phiếu là hai loại công cụ khác nhau, phù hợp với những mục tiêu và mức chấp nhận rủi ro. Với nhà đầu tư đã quen với thị trường chứng khoán, một số đặc điểm dưới đây giúp giải thích vì sao hợp đồng tương lai hàng hóa thường được sử dụng như một kênh giao dịch bổ sung.