Chỉ Số Thị Trường Phái Sinh Là Gì? Thực Trạng Thị Trường Phái Sinh

08/12/2023 (cập nhật lần cuối: 08/08/2024)

Chỉ số thị trường phái sinh là gì và có ý nghĩa gì đối với các nhà đầu tư? Chỉ số phái sinh được xem như là thước đo tổng quát về tình hình biến động giá của các hợp đồng phái sinh, giúp nhà đầu tư có thể đánh giá được mức độ rủi ro và lợi nhuận tiềm năng giao dịch trên thị trường. Hãy cùng Gia Cát Lợi tìm hiểu chi tiết về các chỉ số thị trường phái sinh và thực trạng thị trường phái sinh ở Việt Nam hiện nay.

Tổng quan về thị trường phái sinh

Thị trường phái sinh là một thị trường tài chính, nơi các nhà đầu tư thực hiện các giao dịch mua bán các công cụ tài chính phái sinh và trao đổi tài sản diễn ra. 

Phái sinh là gì?

Phái sinh là một loại hợp đồng tài chính mà giá trị của nó phụ thuộc vào giá trị của một tài sản cơ bản khác, chẳng hạn như cổ phiếu, trái phiếu, hàng hóa hoặc chỉ số. Phái sinh là một công cụ hiệu quả để các nhà đầu tư và doanh nghiệp quản lý rủi ro giá cả. Đây là thỏa thuận giữa người bán và người mua nhằm trao đổi giá trị của một tài sản vào tương lai với giá và điều kiện được xác định trước. 

Phái sinh thường được áp dụng trong thị trường tài chính để đầu tư hoặc chống lại biến động giá của cổ phiếu, hàng hóa hoặc lãi suất. Nhà đầu tư có thể tận dụng phái sinh nhằm tạo lợi nhuận từ sự thay đổi giá của tài sản hoặc bảo vệ khỏi rủi ro giá cả. 

Tuy nhiên, để đưa ra các quyết định đầu tư phái sinh chính xác, đòi hỏi nhà đầu tư cần phải tìm hiểu xu hướng của chỉ số, những yếu tố tác động lên chỉ số này cũng như bản chất của phái sinh là gì hay ưu, nhược điểm của thị trường này để tránh những rủi ro không đáng có. 

Những đối tượng nên tham gia thị trường phái sinh

Thị trường phái sinh phù hợp với:

• Các nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro (Hedger): Nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro là những người có tài sản hoặc có nghĩa vụ cam kết mua bán đối với một loại hàng hóa. Họ sử dụng các công cụ phái sinh để bảo vệ mình khỏi những biến động giá của tài sản cơ bản đó.
• Các nhà đầu cơ (Speculator): Nhà đầu tư là những người muốn kiếm lợi nhuận từ những biến động giá của thị trường. 
• Những người tìm chênh lệch giá (Spreaders): Người tham gia thị trường phái sinh để kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giá của các hợp đồng phái sinh có cùng tài sản cơ bản nhưng có thời hạn đáo hạn khác nhau.
• Các nhà kinh doanh chênh lệch (Arbitrager): Những người kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giá của cùng một tài sản cơ bản trên các thị trường khác nhau.

Các loại hợp đồng phái sinh 

Hợp đồng phái sinh là loại hợp đồng trong đó các bên thỏa thuận trao đổi tài sản cơ sở hoặc hàng hóa theo một giá bán xác định vào một thời điểm tương lai. Dưới đây là 4 loại hợp đồng phái sinh phổ biến:

• Hợp đồng tương lai: Hợp đồng tương lai là một thỏa thuận ràng buộc giữa hai bên, trong đó một bên cam kết mua và một bên cam kết bán một tài sản cơ bản với một mức giá được xác định trước vào một thời điểm cụ thể trong tương lai.
• Hợp đồng quyền chọn: Loại hợp đồng này cho phép một bên mua hoặc bán tài sản cơ bản với mức giá được thỏa thuận trước vào hoặc trước một thời điểm nhất định trong tương lai.
• Hợp đồng kỳ hạn: Đây là một thỏa thuận giữa hai bên về quyền được mua hoặc bán một tài sản cơ bản với một mức giá được thỏa thuận trước vào một thời điểm nhất định trong tương lai.
• Hợp đồng hoán đổi: Là một thỏa thuận giữa người bán và người mua cam kết hoán đổi dòng tiền từ các tài sản cơ bản khác nhau trong tương lai tại khoảng thời gian đã được ấn định cố định.

Chỉ số thị trường phái sinh là gì?

Chỉ số thị trường phái sinh là một chỉ số phản ánh biến động giá cả của các loại tài sản như hàng hóa, tiền tệ hoặc chứng khoán phái sinh trên thị trường. Thông thường, các chỉ số này được sử dụng để đo lường hoặc dự đoán xu hướng biến động thị trường tài chính. Chỉ số này được tính toán dựa trên giá trị của các hợp đồng phái sinh đang được giao dịch, có thể là hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng hoán đổi.

Các chỉ số thị trường phái sinh ở Việt Nam phổ biến

Dưới đây là một số chỉ số thị trường phái sinh phổ biến ở Việt Nam mà nhà đầu tư thường theo dõi và sử dụng:

Chỉ số VN30

Chỉ số VN30 có tính thanh khoản cao nhất và có vốn hóa thị trường nên giá trị của 30 cổ phiếu này chiếm đến 60% tổng giá trị giao dịch toàn thị trường và 80% tổng giá trị vốn hóa. 

Ưu điểm của chỉ số VN30:

• Công khai, minh bạch: HĐTL được niêm yết, giao dịch, bù trừ thanh khoản theo quy định của pháp luật. Điều này giúp nhà đầu tư nắm được thông tin đầy đủ về hợp đồng, đảm bảo an toàn cho giao dịch.
• Giao dịch đơn giản: Cách thức giao dịch của hợp đồng tương lai tương tự như giao dịch cổ phiếu. Nhà đầu tư có thể đặt lệnh mua hoặc bán hợp đồng tương lai bất cứ lúc nào.
• Cơ hội kiếm lời khi thị trường giảm: Nhà đầu tư có thể tham gia vị thế bán hợp đồng tương lai để kiếm lời khi thị trường giảm điểm.
• Đòn bẩy cao: HĐTL cho phép nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính để thu được lợi nhuận cao hơn. Tuy nhiên, rủi ro cũng cao hơn nếu dự đoán của nhà đầu tư không chính xác.

Chỉ số hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ

Công cụ phái sinh trái phiếu chính phủ được giao dịch trên thị trường tài chính. Theo đó, hai bên đồng ý mua hoặc bán một trái phiếu chính phủ với mức giá đã được xác định trước. Các điều khoản của hợp đồng được chuẩn hóa, bao gồm tài sản cơ sở, kỳ hạn, giá giao dịch, giá thanh toán, hệ số nhân, biên độ dao động giá.

Ưu điểm của chỉ số hợp đồng tương lai trên trái phiếu chính phủ:

• Trái phiếu chính phủ có mức độ rủi ro thấp, an toàn hơn so với các loại chứng khoán khác. Tuy nhiên, trái phiếu chính phủ có quy mô giao dịch lớn và cần tính chuyên nghiệp cao. 
• Hợp đồng tương lai trên trái phiếu chính phủ có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, bao gồm: thu hút nhiều nhà đầu tư, phòng ngừa rủi ro và kích thích thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát triển.

Chỉ số HNX30 

Chỉ số HNX30 là chỉ số giá của 30 cổ phiếu có giá trị vốn hóa thị trường lớn nhất niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Các cổ phiếu trong chỉ số HNX30 được lựa chọn dựa trên tiêu chí ưu tiên về tính thanh khoản, tức là khả năng mua bán dễ dàng của cổ phiếu. Tính thanh khoản của HNX30 được đánh giá dựa trên khối lượng giao dịch trung bình trong 12 tháng gần nhất.

Ý nghĩa của chỉ số thị trường phái sinh

Chỉ số thị trường phái sinh có ý nghĩa quan trọng đối với thị trường phái sinh, cũng như giúp các nhà đầu tư có góc nhìn đa chiều hơn về tình hình giao dịch phái sinh trên thị trường:

Đo lường “sức khỏe” của thị trường phái sinh

Nếu giá trị của chỉ số thị trường phái sinh tăng lên, thì điều này cho thấy thị trường phái sinh đang hoạt động tốt và giá cả các loại tài sản cơ sở đang có xu hướng tăng. Ngược lại, nếu giá trị của chỉ số thị trường phái sinh giảm xuống, thì điều này cho thấy thị trường phái sinh đang hoạt động kém và giá cả các loại tài sản cơ sở đang có xu hướng giảm.

Dự đoán xu hướng giá cả của các loại tài sản cơ sở

Các nhà đầu tư có thể sử dụng chỉ số thị trường phái sinh để dự đoán xu hướng giá cả của các loại tài sản cơ sở. Chẳng hạn, nếu giá trị của chỉ số thị trường phái sinh tương lai của một chỉ số chứng khoán tăng lên, thì điều này cho thấy các nhà đầu tư đang kỳ vọng giá của các cổ phiếu trong chỉ số đó sẽ tăng trong tương lai.

Phòng ngừa rủi ro

Các nhà đầu tư có thể sử dụng các hợp đồng phái sinh để phòng ngừa rủi ro, chẳng hạn như rủi ro giảm giá của các loại tài sản cơ sở. Chẳng hạn, nếu một nhà đầu tư sở hữu một danh mục đầu tư cổ phiếu, thì họ có thể sử dụng hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán để phòng ngừa rủi ro giảm giá của thị trường chứng khoán.

Đầu cơ

Các nhà đầu tư có thể sử dụng các hợp đồng phái sinh để đầu cơ, chẳng hạn như đầu cơ vào xu hướng tăng giá của các loại tài sản cơ sở. Chẳng hạn, nếu một nhà đầu tư tin rằng giá của một loại hàng hóa sẽ tăng trong tương lai, thì họ có thể mua hợp đồng tương lai của loại hàng hóa đó.

Thực trạng thị trường phái sinh Việt Nam hiện nay

Ở Việt Nam, thị trường phái sinh Việt Nam cung cấp 2 dòng sản phẩm chính là:

• Hợp đồng tương lai trên chỉ số cổ phiếu (HĐTL VN30): Đây là sản phẩm chủ lực của thị trường phái sinh Việt Nam, chiếm tỷ trọng lớn nhất về khối lượng giao dịch. HĐTL VN30 được sử dụng để phòng ngừa rủi ro biến động giá của chỉ số VN30, cũng như để đầu tư dựa trên dự báo xu hướng của chỉ số VN30.
• Hợp đồng tương lai trên Trái phiếu chính phủ (HĐTL TPCP): HĐTL TPCP được sử dụng để phòng ngừa rủi ro biến động giá của Trái phiếu chính phủ, cũng như để đầu tư dựa trên dự báo xu hướng của lãi suất.

Thị trường phái sinh Việt Nam đã có sự tăng trưởng vượt bậc về cả số lượng tài khoản giao dịch và khối lượng giao dịch bình quân. Tính đến ngày 31/7/2023, thị trường đã có hơn 1,3 triệu tài khoản giao dịch, gấp 546 lần so với thời điểm mới khai trương. Khối lượng giao dịch bình quân đạt 1,89 triệu hợp đồng/phiên, gấp hơn 1,7 lần so với năm 2022..

Sự tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường phái sinh Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư nước ngoài, chiếm 3.47% tổng số lượng và khối lượng giao dịch so với mức 0.1% trên toàn thị trường vào cuối năm 2017. Tuy nhiên, để phát huy hơn nữa vai trò là kênh đầu tư tiềm năng và công cụ tài chính phòng vệ rủi ro hiệu quả, thị trường phái sinh cần có thêm các sản phẩm phái sinh mới nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng hóa danh mục đầu tư của nhà đầu tư. 

Trên đây, Gia Cát Lợi đã chia sẻ đến Quý nhà đầu tư thông tin chi tiết về chỉ số thị trường phái sinh là gì, các chỉ số thị trường phái sinh ở Việt Nam được giao dịch phổ biến.Thị trường phái sinh khá phức tạp do đó nếu các nhà đầu tư mới chưa có đủ kiến thức, kinh nghiệm, thời gian để nghiên cứu về thị trường phái sinh hàng hóa, cách thức đầu tư,.. thì hãy liên hệ với Công ty Gia Cát Lợi qua số hotline: 024 7109 9247, để được đội ngũ chăm sóc khách hàng sẵn sàng tư vấn 24/7 hỗ trợ nhanh nhất.